Werkinstructies onthullen geautomatiseerde uitsluiting van schuldsanering voor toeslagenslachtoffers

Samenvatting

Werkinstructies verkregen via de Wet open overheid (WOO) leggen bloot hoe de Belastingdienst/Toeslagen schulden van toeslagengedupeerden structureel als “onverschoonbaar” (OGS) classificeerde, waardoor toegang tot schuldsanering werd geblokkeerd. Minstens 20 versies van de instructies schrijven een 14-stappenproces voor zonder ruimte voor individuele beoordeling. MSNP-afwijzingen werden automatisch als OGS meegenomen — zelfs wanneer een rechter later WSNP toekende. Een wijziging van de berekeningsgrondslag in september 2022 toont aan dat alle eerdere vaststellingen op te hoge bedragen gebaseerd waren.

Wat er gebeurde

De Belastingdienst/Toeslagen hanteerde gedetailleerde werkinstructies voor eerste en tweede behandelaren bij de vaststelling van OnGecompliceerde Schuld (OGS). Bij een OGS-vaststelling wordt de schuldenaar uitgesloten van zowel minnelijke (MSNP) als wettelijke (WSNP) schuldsanering, met een levenslang opeisbare schuld tot gevolg.

De werkinstructies schrijven een strak 14-stappenproces voor waarin behandelaars uitsluitend zoeken naar bevestiging van OGS — nooit naar aanwijzingen die OGS zouden weerspreken. Er is geen stap die vraagt om individuele beoordeling, proportionaliteitstoets of toepassing van een hardheidsclausule.

Per 20 september 2022 werd de grondslag gewijzigd van het aanslagbedrag naar het terugvorderingsbedrag, wat betekende dat meer dan 2.000 openstaande posten moesten worden herzien.

Bewijs

• Automatische MSNP-naar-OGS-koppeling: Elke versie van de werkinstructie bevat dezelfde passage dat MSNP-afwijzingen automatisch als OGS moeten worden meegenomen, zelfs bij latere goedkeuring of rechterlijke WSNP-toewijzing
• Geen individuele beoordeling: Het 14-stappenproces is puur procedureel — geen enkele stap vereist beoordeling van persoonlijke omstandigheden of redelijkheid
• Foute berekeningsgrondslag: Vóór september 2022 werd het volle aanslagbedrag gebruikt; correctie naar terugvorderingsbedrag vereiste herziening van 2.000+ posten
• A11-code als OGS-vervanger: In 2011 werd de A11-afwijsbrief “vaak verzonden in plaats van een OGS brief” — burgers werden als onverschoonbaar geclassificeerd zonder hiervan op de hoogte te zijn
• Omgekeerde bewijslast: Standaard afwijsbrieven stellen dat burgers “hadden moeten weten” dat er geen recht op toeslagen was, terwijl zij een formele positieve beschikking hadden ontvangen
• Onbeveiligde gegevensverwerking: BSN-nummers, schuldbedragen en OGS-status op Q-schijven en in onversleutelde e-mails
• Automatische overschrijving: SAS Klantbeeld overschrijft historische gegevens zonder audit trail

Analyse

De werkinstructies vormen het bewijs van geinstitutionaliseerde rechtsschending op grote schaal. Het is geen kwestie van individuele fouten, maar van een voorgeschreven werkwijze die dagelijks door tientallen medewerkers werd toegepast. De automatische MSNP-OGS-koppeling creëerde een dubbele straf: ouders die ten onrechte toeslagen werden ontzegd, werden vervolgens ook nog geweigerd schuldsanering.

De wijziging van de grondslag in september 2022 is een impliciete erkenning dat het eerdere systeem structureel tekortschoot. Burgers zijn jarenlang als “onverschoonbaar” geclassificeerd op basis van te hoge bedragen, zonder automatische kennisgeving of rechtsherstel.

De afwezigheid van een hardheidsclausule betekent dat het systeem uitsluitend filterde op bevestiging van OGS en geen ruimte bood voor weerspreking. Dit schendt de fundamentele bestuursrechtelijke beginselen van zorgvuldigheid, evenredigheid en motivering uit de Algemene wet bestuursrecht.

Bronnen

• Belastingdienst/Toeslagen — Documenten bij Woo-besluit over werkinstructies OGS (22 zaaknummers, 141 pagina’s)
• Rapport 10 — Onderzoek Toeslagenaffaire in het Algemeen Belang, 19 april 2026
• Kruisverwijzingen: Rapport 1 (WOO-Documenten), Rapport 3 (Wettelijke Kaders), Rapport 4 (Inspectierapport 2021), Rapport 6 (FSV Stuurgroep), Rapport 7 (MKB-Impact)