RIEC/LIEC en Belastingdienst: Heimelijke Gegevensuitwisseling voor Criminele Onderzoeken

Samenvatting

Regionale Informatie- en Expertisecentra (RIEC) en het Landelijk Informatie- en Expertisecentrum (LIEC) fungeren als knooppunten waar overheidsinstanties gegevens uitwisselen voor de bestrijding van georganiseerde criminaliteit. De Belastingdienst was hierbij een structurele deelnemer: surveillancedata uit RAM en FSV stroomden door naar RIEC/LIEC, waar ze werden gebruikt voor zogenoemde “integrale handhavingsadviezen” die leidden tot bestuurlijke, strafrechtelijke én fiscale interventies. Burgers werden hierover nooit geïnformeerd. Dit onderzoek documenteert de doelverschuiving van belastingdata — verzameld voor fiscale doeleinden — naar strafrechtelijk gebruik, en de daarmee gepaard gaande schendingen van privacywetgeving.

Context

Wat zijn RIEC en LIEC

RIC (Regionaal Informatie en Expertise Centrum) is een netwerk van tien regionale centra waar overheidsinstanties gezamenlijk informatie delen en analyseren om georganiseerde criminaliteit en ondermijning aan te pakken. LIEC (Landelijk Informatie en Expertise Centrum) vervult deze rol op nationaal niveau. De centra produceren “integrale handhavingsadviezen” en coördineren bestuurlijke, criminele én fiscale interventies tegen verdachten.

Deelnemende instanties

De volgende organisaties deelnemen aan RIEC/LIEC:

De Belastingdienst was hiermee een volwaardige deelnemer die fiscale surveillance-informatie — inclusief RAM- en FSV-data — beschikbaar stelde voor breed overleg met opsporings- en handhavingsinstanties.

Wat er gebeurde

Datadoorvoer van RAM en FSV naar RIEC/LIEC

Het KPMG-rapport van februari 2025 stelt expliciet dat RAM werd gebruikt voor “integraal meewegen fiscale belang bij de aanpak van georganiseerde criminaliteit in RIEC en LIEC.” Het PwC-werkdocument bevestigt dat FSV-data eveneens in RAM stroomden voor RIEC/LIEC-projecten, “zonder afweging van de inhoud van signalen.”

Dit betekent het volgende:

1. Belastinggegevens, verzameld onder het fiscale geheim voor heffings- en invorderingsdoeleinden, werden hergebruikt voor criminele onderzoeken.
2. FSV-registraties, waaronder de 180.000 burgers op de zwarte lijst, werden via RIEC/LIEC toegankelijk voor politie en OM.
3. RAM-profielen, waaronder de 2,2 miljoen geprofileerde entiteiten, fungeerden als bron voor integrale handhavingsadviezen.
4. Geen inhoudelijke toetsing vond plaats van de signalen voordat ze werden doorgegeven.

De schaal van potentiële gegevensuitwisseling

De Belastingdienst kent 600 processen en 800 toepassingen. Het AP-rapport van juli 2025 concludeerde dat de Belastingdienst “systematisch toezicht ontweek” door gegevensverwerking niet te registreren. De potentiële omvang van de gegevensuitwisseling via RIEC/LIEC is daarmee aanzienlijk en onoverzichtelijk.

Burgers niet geïnformeerd

Burgers die belastingaangifte deden of toeslagen aanvroegen, werden nooit geïnformeerd dat hun gegevens konden worden gedeeld met politie, OM en andere handhavingsinstanties via RIEC/LIEC. De rechtbank Gelderland bevestigde in ECLI:NL:RBGEL:2023:4646 dat een ondernemer die via een AVG-toegangsverzoek om RIEC-documenten verzocht, werd afgewezen.

Bewijs

Analyse

Doelverschuiving (AVG art. 5(1)(b))

Het AVG-doelbindingsbeginsel vereist dat persoonsgegevens worden verzameld voor gespecificeerde, uitdrukkelijke en legitieme doeleinden en niet verder worden verwerkt op een manier die onverenigbaar is met die doeleinden. De hergebruik van belastinggegevens — verzameld voor heffing, toeslaguitkering en invordering — voor strafrechtelijke opsporing via RIEC/LIEC is een klassieke doelverschuiving. Burgers hebben hun gegevens verstrekt in het kader van belastingplicht, niet als input voor criminele onderzoeken.

Rechtsgrond ontbreekt (AVG art. 6)

Voor de verwerking van persoonsgegevens is een rechtsgrond vereist. De deelnname van de Belastingdienst aan RIEC/LIEC met fiscale surveillance-data is nooit onderzocht op het bestaan van een adequate rechtsgrond. Het KPMG-rapport stelt dat voor RAM zelf nooit een grondslag- of doelbindingsanalyse is uitgevoerd. De doorgeleiding naar RIEC/LIEC vormt daarop een verdere verzwaring zonder grondslag.

Bijzondere categorieën (AVG art. 9)

RAM bevatte nationaliteitsgegevens in 112 van de 250 tabellen. FSV bevatte discriminerende selectiecriteria. Via RIEC/LIEC werden deze potentieel discriminatoire data beschikbaar voor politie en OM, wat de verspreiding van bijzondere persoonsgegevens (ras, etnische afkomst) over handhavingsinstanties vergrootte.

Recht op privacy (art. 8 EVRM)

De ongecontroleerde verspreiding van fiscale surveillance-data over tien RIEC-centra en het LIEC raakt aan het recht op eerbiediging van het privéleven (art. 8 EVRM). Burgers hadden geen kennis van, noch toestemming voor, deze hergebruik.

Recht op eerlijk proces (art. 6 EVRM)

Wanneer RIEC/LIEC-adviezen leiden tot strafrechtelijke interventies, maar de verdachte geen inzage heeft in de onderliggende belastingdata, is het recht op een eerlijk proces onder druk komen te staan. ECLI:NL:RBGEL:2023:4646 toont aan dat zelfs een AVG-toegangsverzoek wordt geweigerd.

Systematische ontwijing van toezicht

Het AP-rapport van juli 2025 concludeert dat de Belastingdienst “systematisch toezicht ontweek” door gegevensverwerking niet te registreren. Dit maakt het onmogelijk om achteraf de omvang en reikwijdte van de gegevensuitwisseling via RIEC/LIEC te reconstrueren.

Bronnen

• KPMG Rapport Onderzoek RAM, 7 februari 2025 (330 pagina’s) — rijksoverheid.nl
• PwC werkdocument FSV, februari 2022
• ECLI:NL:RBGEL:2023:4646 — Rechtbank Gelderland, AVG-toegangsverzoek RIEC-documenten
• ECLI:NL:RBDHA:2023:11856 — Rechtbank Den Haag, discriminatieonderzoek Belastingdienst
• Autoriteit Persoonsgegevens, rapport juli 2025
• Commissie-Donner (“Omzien in verwondering”), maart 2020
• Kamerbrief beleidsreactie RAM, 6 maart 2025 — staatssecretaris Van Oostenbruggen
• Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG/GDPR), artikelen 5, 6, 9
• Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), artikelen 6, 8