EOS is dood, leve ITE: de operationele arm van de Belastingdienst-profilering

Samenvatting

Wie de documenten over de Belastingdienst-affaires leest, struikelt regelmatig over drie letters: EOS. Het team Externe Overheid Samenwerking beheerde jarenlang de postbus waar tips en klikbrieven binnenkwamen, selecteerde welke signalen werden onderzocht en leverde volgens het Handhavingsplan Fraude zogenoemde preweegdocumenten aan voor de RIEC, de regionale samenwerking tegen ondermijning. In de officiële stukken over de periode daarna verdwijnt EOS stil. De naam is geen spelfout en het team is niet afgeschaft. Het is opgegaan in iets groters.

Dat grotere heet ITE: Intensief Toezicht en Externe overheidssamenwerking. Elf teams, verspreid over het land, met eigen controleurs, heffingsmedewerkers, invorderaars, boetecoördinatoren en een contactambtenaar voor strafrechtelijke samenwerking. In 2026 is er voor deze teams ruim een half miljoen uur gereserveerd, waarvan 131.400 uur voor boekenonderzoeken. Ze draaien zaken voor de RIEC, het Openbaar Ministerie en de FIOD. De FIOD zet btw-fraudesignalen rechtstreeks bij ze uit. En de afdeling die ooit het verboden risicomodel RAM bouwde, DF&A, ontwikkelt op dit moment nieuwe modellen voor het ITE-werkproces.

Dit artikel reconstrueert de overgang van EOS naar ITE aan de hand van openbare documenten: de werk- en productieplannen van de Belastingdienst, een Woo-beslissing over tips en klikbrieven, de veegactie-rapportage over verboden lijsten en Kamertukken over RAM en diens opvolgers. De uitkomst past in één zin. Waar drie controletesystemen in 2020 ten onder gingen, bouwde de Belastingdienst één organisatie die de selectie en de uitvoering verenigt.

Drie systemen vielen in 2020, één organisatie kwam ervoor terug

Om de overgang te begrijpen is de context van 2020 nodig. Drie controletechnieken van de Belastingdienst liepen dat jaar tegen hun einde.

Het eerste was RAM, het Risico Analyse Model. Twintig jaar lang had dit systeem gegevens van naar schatting elf miljoen burgers en 1,9 miljoen ondernemingen gekoppeld in een datawarehouse van 250 tabellen, gevoed door 69 bronsystemen. Geen wettelijke grondslag, geen kennisgeving aan de betrokkenen, geen bezwaarmogelijkheid. Het KPMG-onderzoek van februari 2025 en de Kamerbrief van 6 maart 2025 bevestigden wat critici jarenlang vermoedden: het systeem was structureel in strijd met wettelijke eisen. RAM ging op 25 mei 2018 uit, één dag voordat de AVG van kracht werd.

Het tweede was de FSV, de Fraude Signalering Voorziening, het zwarte-lijstsysteem waarmee naar schatting 180.000 burgers als fraudesignaal waren geregistreerd. De Autoriteit Persoonsgegevens legde er in 2020 een boete van 2,75 miljoen euro voor op.

Het derde viel stiller. Op 2 juli 2020 werd de behandeling van tips en klikbrieven stilgelegd. Dit staat zwart-op-wit in het werk- en productieplan MKB 2026: “Het proces voor de behandeling van signalen cq. tips/kliks is sinds 2 juli 2020 stilgelegd.” Een jaar eerder al was Detectie en selectie aan de Poort beëindigd, de aanpak waarmee ondernemers bij de kern geselecteerd werden. Voor dat laatste is inmiddels een compensatieregeling getroffen: de Wet compensatie wegens selectie aan de poort van 19 december 2023.

Drie stopgezette systemen. Geen van de drie verdween echt. RAM kreeg opvolgers die de Autoriteit Persoonsgegevens in juli 2025 tot onmiddellijke uitfasering sommeerde, tevergeefs. De FSV-gegevens sijpelden door naar opvolgersystemen. En het tips-en-kliks-proces werd niet afgeschaft maar herbouwd, met een nieuwe organisatie eromheen.

Wat EOS was

Het oudste spoor van EOS in de openbare documenten ligt in een Woo-beslissing die de Belastingdienst op 6 maart 2023 nam op een verzoek uit september 2021. Een verzoeker had alle documenten gevraagd over de behandeling van tips en klikbrieven in de breedste zin, van 2005 tot en met 2021. De beslissing met bijlagen, die via open.overheid.nl gepubliceerd is, laat zien hoe dat proces was ingericht.

Een tip of klik kon binnenkomen via een telefoontje met de Belastingtelefoon, een e-mail aan de FIOD of een handgeschreven briefje door de brievenbus van een belastingkantoor. Alles landde op een speciaal ingerichte postbus. Die postbus werd beheerd door MKB-medewerkers van het team EOS, Externe Overheid Samenwerking. Zij maakten het eerste onderscheid: welke signalen pakte de directie MKB zelf op en welke gingen door naar de afdeling particulieren. Het Handhavingsplan Fraude uit de bijlagen rekende voor 2017 met circa duizend te behandelen signalen, onder projectcode 1194.

De Woo-beslissing bevat ook een passage uit een Handhavingsplan Fraude die de buitenwereld van EOS laat zien. Onder de kop stakeholders staat daar de taakverdeling opgesomd:

MKB, Team EOS en RIEC; aanleveren van signalen tips en kliks, opmaken en aanleveren van preweegdocumenten aan landelijk contactambtenaar.

Dat ene regelje is zwaarder dan het lijkt. De RIEC, het Regionaal Informatie- en Expertisecentrum, is het samenwerkingsverband waarin politie, Openbaar Ministerie, gemeenten, FIOD en andere diensten ondermijningszaken “wegen”: ze beoordelen gezamenlijk welk dossier op welk spoor wordt gezet, bestuurlijk of strafrechtelijk. EOS leverde de Belastingdienst-bijdrage aan die weging al aan, in de vorm van kant-en-klare preweegdocumenten. De koppeling tussen fiscale selectie en het ondermijningsapparaat bestond dus niet pas sinds kort. Hij zat in 2017 al in het handhavingsplan.

De presentatie van 28 november 2017: het gezicht van EOS

Hoe EOS vanbinnen werkte, staat in een presentatie die het team zelf gaf: “Toeslagen — externe partners”, gedateerd 28 november 2017, opgesteld door de Afdeling Handhavingsregie Intelligence met het Team Externe Overheidssamenwerking als afzender (documentnummer 00927, kenmerk 1874992). Het document is online gepubliceerd door het Informatiepunt Kinderopvangtoeslag (pdf, 27 MB) en bevestigt in één keer wat deze reconstructie uit losse stukken bijeenlegde.

Het bevestigt allereerst dat EOS geen MKB-bijzaak was maar de presentator van de handhavingsmachine van Toeslagen zélf, aan externe partners. De sheets noemen als verbanden de RIEC en het LIEC, het Combiteam Aanpak Facilitators “met gemandateerde collega’s Belastingdienst”, het LSI, de Landelijke Aanpak Adreskwaliteit, VNG, KCH en de FIOD, met instrumenten als huisbezoeken en convenanten, inzet van GOB en ANPR, wijkgerichte aanpak van risicoadressen en recreatieparken. Eén sheet noteert dat per 1 januari 2014 ook Toeslagen toetrad — midden in de periode die later de toeslagenaffaire zou heten.

Vervolgens toont de presentatie de profilering in eigen kleur. De handhavingsvisie luidt “Iedereen krijgt toezicht”, uitgewerkt met risicoclassificatie “zo vroeg mogelijk in de keten”, IP-monitoring tijdens de aanvraag en de voorlopige toekenning, en dashboards die heel Nederland plotten: elk bolletje een postcodegebied, de grootte het aantal aanvragers, de kleur het aantal toegekende risicopunten per duizend aanvragers. Risicoscores per postcode, in 2017, terwijl het inmiddels verboden RAM nog geen jaar uit stond en de veegactie later 35 RAM-spreadsheets met postcode-selecties zou aantreffen.

En de latere ITE-architectuur staat er al in. De organisatieslide: “3 teams voor intensief subjectgericht toezicht, 2 teams voor behandeling fraudesignalen, boetefraudecoördinatoren, contactambtenaar” en een speciaal voor Toeslagen aangewezen officier van justitie. Wie deze opsomming naast de vacature van de ITE-teams legt — controle, heffing, invordering, informatieloket, boete-fraudecoördinatoren, contactambtenaar — herkent hetzelfde bouwpakket, vier jaar vóór de oprichting van ITE. De contactlijn van het team liep overigens via een eigen postbus: toeslagen-externeoverheidssamenwerking@belastingdienst.nl.

De presentatie van 28 november 2017 stond niet op zichzelf. In dezelfde vrijgave van het Informatiepunt Kinderopvangtoeslag zit een hele reeks: document 00926 is een “presentatie RIEC” van 15 november 2015, twee jaar vóór de externe-partners-versie; het archief bevat vervolgpresentaties voor het RIEC van 28 januari 2016 en 13 april 2016; en acht dagen na de presentatie van 28 november 2017 stond vrijwel hetzelfde pakket bij de regiopolitie Haaglanden, als “presentatie Toeslagen Gouda” van 20 november 2017. Het patroon is een circuit: van RIEC-tafels in 2015 en 2016 via externe partners naar de politie in 2017, telkens met risicoselectie, intensief toezicht en buitenlandsignalering op de sheets.

Ook de veegactie die justitie en Belastingdienst na de toeslagenaffaire naar verboden lijsten lieten zoeken, vond EOS-sporen. De rapportage Prio 1b van 18 februari 2022 en de bijbehorende appendix inventariseerden 194 lijsten met nationaliteits-, medische of strafrechtelijke gegevens. Daartussen: twee lijsten genaamd “LOA Toezicht fraude eos” (risico-indeling laag), een lijst “FIOD EOS Controle” (middelmatig risico), een lijst “Fraude EOS”, toegelicht met “EOS staat voor externe overheidssamenwerking” (buiten de populatie gevallen) en een “eos Bosbouwproject obv risicoselectie” (geen risico). Vier van de zes EOS-lijsten bleven na risicoweging gewoon bestaan.

Wat ITE is

De tegenwoordige vorm heet ITE, Intensief Toezicht en Externe overheidssamenwerking. De definitie staat in de eigen vacatures. De Belastingdienst zocht in 2026 controlemedewerkers voor de teams in Arnhem, Rotterdam, Hoofddorp en Maastricht, en omschreef de taak zo:

Binnen de teams ITE wordt samengewerkt op het gebied van intensief fiscaal toezicht en externe overheidssamenwerking. In deze teams wordt regie gevoerd op de aanpak van vermoedelijke fiscale misstanden en wordt met andere organisaties samengewerkt aan de aanpak van ondermijnende criminaliteit. Dat laatste gebeurt onder meer in RIEC-verband met gemeenten, het Openbaar Ministerie, Politie, Koninklijke Marechaussee, FIOD en Douane.

Elf locaties tellen de teams in de vacature. Het werk- en productieplan MKB 2026 spreekt van twaalf meldingenloketten binnen de ITE-teams. Een team is geen doorgeefluik maar een complete uitvoeringsorganisatie: naast de leidinggevende zitten er medewerkers controle (de boekenonderzoekers), heffing inkomens- en loonheffing, heffing omzetbelasting, invordering, het informatieloket, boete-fraudecoördinatoren en een contactambtenaar voor de Algemene wet inzake rijksbelastingen, de schakel met het strafrecht. De vacature noemt de zaken expliciet: het gaat om ondernemers “die vermoedelijk fiscale misstanden plegen”, vaak in het kader van georganiseerde ondermijnende criminaliteit, over alle belastingen heen.

Binnen de Belastingdienst nemen ITE-zaken een bijzondere plaats in. Het werkplan 2026 beschrijft het afwegingskader waarmee aangiften worden verdeeld over de beschikbare capaciteit. Bovenaan, als eerste categorie vóór de behandelvoornemens en de stellige correcties, staan de “risicovolle netwerken en aangiften die geselecteerd worden ten behoeve van intensief toezicht en externe overheidssamenwerking (ITE)”. Wie door ITE is opgevoerd, staat vooraan in de rij. Dat is geen reguliere controle meer, maar een gecoördineerde aanpak.

De overgang, jaar voor jaar

De reconstructie uit de documenten geeft een rustige, bijna ambtelijke overgang. Dat is precies wat haar zo opvallend maakt.

Lees de tabel als één beweging. De oude naam verdwijnt tussen 2023 en 2025 uit de documenten. In het werkplan van het tweede halfjaar 2025 heet de categorie nog “Intensief Toezicht en EOS”, alsof de organisatie zelf aan de nieuwe naam moest wennen. In het plan voor 2026 is EOS voorgoed vervangen door ITE. Van een afslanking is nergens sprake. Het aantal plekken waar dit werk gebeurt groeit van één postbus naar twaalf meldingenloketten.

De sessie-notulen van juli 2022, vrijgegeven via het Informatiepunt Kinderopvangtoeslag, laten zien dat de cultuur meeverhuisde. Een deelnemer pleit er voor dat een controleur die een interessant fraudeverdacht dossier tegenkomt, die zaak niet afstaat maar “onderdeel gaat uitmaken van de onderzoeksgroep binnen ITE of betrokken raakt bij het strafrechtelijke onderzoek”. De binder tussen fiscaal toezicht en strafvordering wordt daar gewoon als werkpraktijk besproken.

De RIEC-machine

Het zwaartepunt van ITE ligt bij de samenwerking die vroeger via EOS en de preweegdocumenten liep. Het werkplan 2026 somt de verbanden op waar de teams in zitten, en het is een lange lijst.

De RIEC’s zelf, en hun landelijke tegenhanger LIEC, voor de “gezamenlijk invulling geven aan een bestuurlijke en geïntegreerde aanpak van de georganiseerde ondermijnende criminaliteit”.

De geboortegrond: van TaskForce B5 naar twee RIEC’s

Voordat de RIEC’s er waren, was er Brabant. In 2011 richtte de minister van Veiligheid en Justitie op verzoek van het lokale bestuur in Brabant de TaskForce B5 op, begin 2014 voortgezet als TaskForce Brabant Zeeland (BZ). Het doel: “de criminele industrie effectiever verstoren”, met focus op hennep, synthetische drugs en motorbendes, en met name op “het vergroten van de operationele integrale slagkracht”. De tussenbalans uit 2014: 23 aangepakte criminele samenwerkingsverbanden (2012: 11), beslag door het Integraal Afpakteam ter waarde van 8,3 miljoen euro (2012: 6 miljoen), 99 pandsluitingen en 340 Bibob-toepassingen bij twintig gemeenten. Justitie droeg er in 2014 een half miljoen euro aan bij, plus 750.000 euro voor het afpakteam. Dit taskforce-model — integrale informatiepositie, fiscale en bestuurlijke interventies naast het strafrecht — werd de blauwdruk voor de landelijke aanpak. Na een tussenfase als Taskforce-RIEC Brabant-Zeeland (2019 tot begin 2025) bestaat het verband sinds 2025 als twee volwaardige RIEC’s: RIEC Oost-Brabant en RIEC Zeeland-West-Brabant.

In hetzelfde Kamerdebat van november 2014 staat ook de kiem van de huidige wettelijke fundering. De minister kondigde een “Verkenning uit naar een kaderwet voor gegevensuitwisseling” aan, samen met zijn collega-bewindspersonen, en een landelijke roadshow waarbij de top van justitie, politie, het LIEC en het ministerie van Financiën met de Belastingdienst langs alle regio’s trok. Die verkenning van 2014 mondde uit in de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden van 1 maart 2025. De lijn van dit artikel loopt daarmee van 2011 tot 2026 zonder breuk: taskforce, RIEC, WGS, ITE — telkens een nieuwe jas om dezelfde integrale aanpak, met de Belastingdienst vanaf het begin aan tafel.

Hoe dat er operationeel uitzag, staat in een voortgangsrapportage van de taskforce over de periode juni tot november 2015. De taskforce presenteerde er haar “9-luik” — vitale elementen van de criminele industrie, van kopstukken en vermogen tot facilitators, stekkerijen en transporteurs — en haar aanpak van “onaantastbaren”: “patsers of bewust onder de radar opererende types” die integraal worden aangepakt. Over die groep noteert de rapportage, zonder enige omhaal:

Onder de vlag van het RIEC worden door politie, OM, Belastingdienst en gemeenten deze subjecten momenteel gemonitord. Daar waar zij in de fout gaan, worden zij aangepakt. Dit mede aan de hand van een integrale interventiematrix.

Subjecten werden dus al in 2015 gemonitord door de Belastingdienst in RIEC-verband, vóór enige strafbaar feit, met een interventiematrix in de aanslag. Dezelfde rapportage beschrijft gerichte fiscale controles op ondernemingen achter growshops, een integraal afpakteam dat in 2014 werd “opgeknipt” en in de ondermijningsteams verdween om in Zeeland-West-Brabant “versterkt en apart” terug te keren met “een impuls” voor de betrokkenheid van de Belastingdienst, en de Intensivering Zuid-Nederland die op 18 november 2014 van start ging met 125 speciaal gelabelde politiemensen en 15 officieren, later aangevuld met de FIOD en de Belgische justitie. In een voetnoot valt ook te lezen waarom fiscale afpakresultaten nauwelijks te controleren zijn: de systemen van de Belastingdienst “voorzien niet in informatie omtrent specifieke subpopulaties”. Wie wil weten wat de fiscale kolom van deze aanpak opleverde, kan daar niet op terugrekenen — eendatagat dat in 2026 nog steeds bestaat.

Binnen dat stelsel staat naast het strafrechtelijk vervolgen van individuele daders en het ontmantelen van samenwerkingsverbanden ook bestuursrechtelijke en fiscale handhaving centraal. De verbanden waarin de ITE-teams zijn verankerd, lopen ver uiteen. Dan het Landelijk Samenwerkingsverband Naleving Sociaal Stelsel en Arbeidswetten, LSN, het voormalige LSI: Belastingdienst, UWV, SVB en Arbeidsinspectie samen tegen misbruik van uitkeringen, premies en arbeidswetten, onder artikel 64 van de SUWI. Dan iCOV, de Infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen, waar de Belastingdienst via een leveringsbesluit twee producten levert: de iCOV Rapportage Relaties en de iCOV Rapportage Vermogen en Inkomen. Dan het Strategisch Kenniscentrum, waar politie, OM, FIOD, Douane, Marechaussee, gemeenten en private partijen dreigingsbeelden maken, met een liaison die ITE zelf afvaardigt. Dan de aanpakken van misstanden in de schoonmaak- en uitzendbranche, AMS en AMU, waarbij na een aanbeveling van de commissie-Roemer per 1 januari 2024 een internationale component is toegevoegd. Dan het team Aanpak Risicovolle Netwerken in Zwolle, dat per netwerk behandelplannen maakt. En dan het Knooppunt Zorgfraude, waar de directie MKB via het landelijke coördinatiepunt van ITE in meezit.

De cijfers uit de productieplannen geven de omvang. Voor 2026 staat ITE voor 562.200 uur, waarvan 131.400 uur boekenonderzoeken, 47.100 uur fraudebestrijding en 37.800 uur voor de informatieloketten. In het plan van 2025-2 staat voor de RIEC-clusters een productieplanning van 67.500 uur. De reguliere boekenonderzoeken van de directie MKB zijn daar niet bij begrepen: daarvoor geldt voor 2026 een doelstelling van 7.000 tot 10.000 stuks, exclusief ITE. De ITE-onderzoeken komen daar bovenop.

Sommige zaken bereiken de teams langs opvallend directe weg. Voor de btw-carrouselfraude werkt de Belastingdienst met een detectietool die signalen in vier prioriteiten verdeelt. De signalen met prioriteit 1, de “missing traders”, en prioriteit 2, de intracommunautaire fraude, worden binnen de ITE-teams behandeld. En het Coördinatiepunt BTW-fraude, onderdeel van de FIOD, “zet rechtstreeks signalen/opdrachten uit naar de ITE-teams van MKB ter behandeling”. De opsporingsdienst stuurt, de uitvoering voert uit. Voor de invoer van gebruikte auto’s deden in 2025 de eerste BPM-onderzoeken eveneens ITE-medewerkers, in de verwachting dat enkele zaken “conform het AAFD-protocol” naar de opsporing gaan.

De juridische fundering onder dit alles volgde achteraf, maar wat de wet precies deed, verdient nauwkeuriger lezing. Op 1 maart 2025 trad de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden in werking, met een besluit erbij. De wet wijst vier verbanden aan: het Financieel Expertisecentrum, iCOV, de RIEC’s (het werkplan noemt het LIEC erbij) en de Zorg- en Veiligheidshuizen. Het implementatietraject “raakt met name het werk binnen de ITE-teams”, en in maart 2026 volgt een invoeringstoets door het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Maakte deze wet het illegale profileren legaal? Voor het verleden niet: RAM en de FSV bleven onrechtmatig, de wet werkt niet terug. Maar hij legaliseerde wél het kanaal. Artikel 1.5 verplicht elke deelnemer om de bij besluit aangewezen gegevenscategorieën aan het samenwerkingsverband te verstrekken — een verplichting, geen bevoegdheid — en doorbreekt daarvoor geheimhoudingsbepalingen voor zover die een uitzondering toelaten. Artikel 1.6 maakt het doel van het verband, een “doelstelling van zwaarwegend algemeen belang”, tot de verwerkingsgrondslag zelf. En in de definities van artikel 1.1 zit de profilering ingebouwd: “sturingsinformatie” omvat uitdrukkelijk “de onderliggende gegevens uit een risicoanalyse”, en een “handhavingsknelpunt” kan een persoon zijn, een groep, een gebied of een hele branche. De wet heet gegevensverwerking te regelen; inhoudelijk regelt hij risicogestuurde gezamenlijke dossiervorming.

Worden daarmee nu alle persoonlijke gegevens gedeeld? Binnen de vier verbanden: vrijwel. De aan te wijzen categorieën omvatten personalia met persoonsnummers, vermogensbestanddelen, relaties en contacten, “eerdere onrechtmatigheid” en politie- en justitiële gegevens; artikel 1.5, derde lid, noemt persoonsgegevens van strafrechtelijke aard expliciet, en artikel 2.21 staat in RIEC-verband zelfs de verwerking van bijzondere categorieën (artikel 9 AVG) en het burgerservicenummer toe voor het casusoverleg. De waarborgen zijn echt maar smal: menselijke tussenkomst vóór verstrekking van resultaten van geautomatiseerde analyse, publieke uitleg van de gehanteerde patronen, verwijdering binnen vijf jaar, en geen belastinggegevens naar private deelnemers. Critici zagen meer schaduw dan licht: het Nederlands Juristenblad constateerde dat de verbanden “voor de inwerkingtreding van de wet werkten zonder een duidelijke wettelijke basis” — de wet legaliseerde dus bestaande praktijk — en de Raad van State, de Autoriteit Persoonsgegevens en commentators signaleerden spanning met privacy, fiscale geheimhouding en effectieve rechtsbescherming. De kernkanttekening voor dit onderzoek: de waarborgen van artikel 1.9 gelden alléén binnen de WGS-verbanden. De VVG en FAM die DF&A voor de ITE-teams bouwt, vallen erbuiten. Interne Belastingdienst-tools kennen geen menselijke tussenkomst-toets en geen publieke uitlegplicht.

De DPIA voor de RIEC-samenwerking, waarvoor al in 2021 een proces was ingericht, wordt in 2026 geherijkt. En over het oude LSI-convenant schrijft het werkplan dat de Autoriteit Persoonsgegevens “enige jaren geleden” risico’s signaleerde in de beschrijving van de gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijkheid, waarop procesbeschrijvingen, een privacyprotocol, een aangepast convenant en nieuwe DPIA’s moesten komen. Wat de wetgever sinds 1 maart 2025 grondslag geeft, draaide al jaren.

De teams en de verantwoordelijken

Over wie er precies in de ITE-teams draait is de Belastingdienst terughoudend, maar uit vacatures, het Jaarplan 2026 en organisatiepublicaties tekent zich een heldere lijn af, van het veld tot het kabinet.

De vacature telt elf locaties, het werkplan 2026 twaalf meldingenloketten. Landelijk wordt het geheel gecoördineerd door het landelijk coördinatiepunt (LC ITE), dat ook de Belastingdienst-vertegenwoordiger is in de samenwerkingsgroep zorgfraude en de BOA-lijn beheert.

De vacature voor een regiodirecteur in Hoofddorp beschrijft hoe ver de verwevenheid reikt. De regiodirecteur “vertegenwoordigt MKB in het RIEC, een samenwerkingsverband van diverse overheden zoals Douane, FIOD, OM en politie die met elkaar ondermijnende criminaliteit bestrijden”, en moet “affiniteit met intensief toezicht en externe overheidssamenwerking (ITE)” meebrengen. De bestuurlijke en de operationele RIEC-lijn vallen dus samen in één functie. Aan de kant van de samenwerkingspartner geldt hetzelfde beeld: de RIEC’s staan onder voorzitterschap van burgemeesters, en in gemeentelijke contactoverzichten staan “teamleider ITE Belastingdienst” en “accountmanager/hoofd RIEC” als vast gekoppelde contacten naast elkaar.

De timing van de benoemingen is veelzeggend. Marjan Willemsen startte in december 2021 als directeur, in het jaar waarin ITE zijn informatieloketten kreeg. Berry Roks vertrok op 10 september 2026 naar de directie Particulieren, in het jaar waarin het werkplan ITE definitief de enige naam maakte. Zijn oude stoel staat sindsdien leeg; de wervingstekst vraagt uitdrukkelijk om affiniteit met intensief toezicht en externe overheidssamenwerking.

De draad met RAM

Wie in de stukken van na 2021 naar profilering zoekt, vindt haar niet in de naam maar in de functie. De verbinding tussen het oude stelsel en het nieuwe loopt langs drie draden.

De eerste draad is de afvoer. Het RAM-systeem kende een stoplichtmechanisme: rood betekende selectie voor het toezicht- of fraudetraject. Ons eerdere onderzoek naar RAM beschrijft hoe de top 20.000 rode subjecten automatisch doorging naar de fiscaal dienstverlener-aanpak, het fraude/EOS-traject of thematische onderzoeken, zonder inhoudelijke toetsing. EOS was geen bijzaak in dat stelsel maar de bestemming. De ondernemer die door het stoplicht werd aangewezen, werd in de praktijk door de lijn benaderd die nu ITE heet.

De tweede draad is de bouwer. RAM en de MKB-selectielaag RDM werden gebouwd en beheerd door de afdeling DF&A, zo noteerde KPMG in sectie 6.6.10 van het RAM-rapport: RDM onttrok zijn informatie aan RAM. Uit logging uit 2017 bleek dat 89 procent van het RAM-gebruik bij de directie MKB lag, goed voor 19.091 zoekvragen in één jaar. Dezelfde DF&A bouwt vandaag, volgens de werkplannen van 2025 en 2026, “in samenwerking tussen de ITE teams en DF&A” de nieuwe modellen voor het ITE-werkproces. De stapel onderzoeksfiches is vervangen, de bouwer is gebleven.

De derde draad is de afnemer. RAM- en RDM-data werd via convenanten gedeeld met tien externe samenwerkingsverbanden, waaronder de RIEC’s, het LIEC, het LSI, iCOV en de CT-infobox. De Kamerbrief van 6 maart 2025 identificeerde onder de 1.170 aangetroffen RAM-extracten 14 spreadsheets met selectie op nationaliteit en 35 met selectie op postcode. Het kanaal waarmee profieldata bij de ondermijningsaanpak terechtkwam, loopt via precies die verbanden waar de ITE-teams de Belastingdienst-kant van vormen. En het kanaal is nog steeds open: de Informatiesjabloon-procedure, waarmee medewerkers persoonsgegevens in Excel-formaat afleveren aan politie, OM, RIEC en iCOV, telde in 2024 circa 38.000 subjecten. De Autoriteit Persoonsgegevens eiste in juli 2025 onmiddellijke vervanging. De planning van de Belastingdienst noemt 2027.

Was MKB harder gedupeerd dan de toeslagenouders?

Als MKB 89 procent van het RAM-gebruik voor zijn rekening nam, is de voor de hand liggende vraag of het midden- en kleinbedrijf niet harder is geraakt dan de ouders in de toeslagenaffaire. Het eerlijke antwoord kent drie lagen: omvang, diepte en herstel.

Omvang: ja. De logging uit 2017 laat zien dat de directie MKB in dat jaar 19.091 van de RAM-bevragingen deed, tegen 1.318 door Directie Belastingen, 197 door Grote Ondernemingen, 137 door de Douane en 136 door de FIOD. Het systeem zelf telde 2,2 miljoen entiteiten, waaronder de gegevens van 1,9 miljoen ondernemingen, bij een MKB-segment van circa 1,5 miljoen bedrijven. Over twintig jaar telde het systeem naar schatting een half miljoen selecties, bij een gemiddelde van ruim 20.000 per jaar. Ons eerdere onderzoek hield het conservatief op 100.000 tot 300.000 unieke getroffen ondernemers. Ter vergelijking: de toeslagenaffaire begon bij een telling van 26.000 gezinnen, maar de herstelregistratie van Dienst Toeslagen stond in september 2026 op 44.102 erkend gedupeerde ouders, na 69.722 aanmeldingen, en de FSV noteerde circa 180.000 registraties. Kwantitatief blijven de MKB-selecties daarmee een veelvoud van de groep toeslagenouders, en minstens van de omvang van de FSV. Het midden- en kleinbedrijf was niet de zijtak maar de hoofdstroom van het systeem: de grootste gebruiker en, via de intelligence-medewerkers van MKB, ook de bouwer.

Diepte per gezin: nee, met een kanttekening. De toeslagenklap was direct en existentieel: stopzetting van huur- en zorgtoeslag, terugvorderingen, oplopende schulden, huisuitzetting. En de kindertelling groeide met elk onderzoek. De commissie-Van Rhee behandelde 1.115 meldingen. Het CBS telde eind 2022 2.090 kinderen die tussen 2015 en medio 2022 uit huis waren geplaatst, waarvan bij 645 de uithuisplaatsing op de peildatum nog voortduurde. De datakoppeling onder de Tijdelijke wet uitwisseling persoonsgegevens bracht over 2023 tot en met 2026 uiteindelijk 4.791 unieke kinderen uit bijna 3.000 gezinnen en 2.888 ouders in beeld die met een uithuisplaatsing te maken kregen. Huwelijken en gezinnen braken; onder gedupeerden waren suïcides. De MKB-route lijkt op papier zachter: aangifte, selectie, controle, navordering. Die indruk houdt geen stand bij de samenstelling van het segment. Het Jaarplan 2026 telt 1.031.000 mikro-ondernemers, zzp’ers inbegrepen. Zij hebben geen bv-schild: wie als eenmanszaak of vof wordt aangepakt, is privé aansprakelijk, en de vermogensvergelijking waar ITE de nieuwe VVG-tool voor bouwt, reikt tot in het huishoudboekje en het vermogen van de partner. Navorderingen lopen over meerdere jaren, boetes kunnen tot 100 procent oplopen, en bij vermoeden van een feitelijke gezagsverhouding geldt een navorderingstermijn van twaalf jaar. Wie via het AAFD-protocol strafrechtelijk wordt aangemeld, verliest het bedrijf meestal volledig, en daarmee inkomen, huis en pensioenvoorziening. Voor een zzp’er is dat dezelfde bestaansschade als voor een toeslagenouder, alleen over een tragere route en zonder maatschappelijke erkenning als slachtoffers.

Herstel: hier klopt de echte ongelijkheid.

Voor de MKB-groep bestaat alleen de compensatieregeling voor selectie aan de poort, en die dekt uitsluitend geblokkeerde aangiften inkomstenbelasting over 2013 tot en met 2017. Wie via RAM, de FSV of de tips-en-kliks-Route werd geselecteerd, valt erbuiten. De staatssecretaris sloot in maart 2025 onderzoek naar doorwerking bij derden uit, en verklaarde in december 2025 dat er “geen aanleiding” was om aan te nemen dat burgers benadeeld waren. Wat de MKB-groep onderscheidt is dus niet de diepte van het individuele leed, maar de combinatie van de grootste omvang en het volledige ontbreken van herstel. Gelijke onrechtmatigheid, ongelijke rechtsgevolgen: precies de toets die artikel 1 van de Grondwet verbiedt.

Ook het herstel zelf schoot volgens de toezichthouders krakend. De Nationale ombudsman volgt de klachtbehandeling van de UHT sinds eind 2020. Zijn tweede monitor (oktober 2021) meldde dat het klachtenteam “niet op die situatie was voorbereid” toen het aantal klachten sterk toenam — verreweg de meeste over de behandelingsduur — en dat de wettelijke termijnen in meer dan een kwart van de gevallen werden overschreden; het rapport “Wachten op herstel, hoe lang nog?” van juli 2022 herhaalde die kritiek. Het eigen tevredheidsonderzoek van de UHT laat inmiddels 84 procent van de ouders zich “gehoord” voelen — maar op een steekproef van 49 deelnemers in het tweede kwartaal van 2026, waar een jaar eerder nog 46 procent op 143 deelnemers werd gemeten. Bij de Autoriteit Persoonsgegevens kwamen in 2025 ruim 13.500 klachten en tips binnen, 75 procent meer dan in 2024. En in februari 2026 bundelden vijf lokale jeugdombudsmannen ruim 1.800 meldingen van jongeren uit toeslagengezinnen — 55 procent deed langer over de opleiding, velen sleepten studieschulden mee — opnieuw zonder dat een generieke regeling volgde. Het eigen anonieme meldpunt van OpenBrief, BAM (Breng Anoniem Meldingen), telde in oktober 2026 209 meldingen van gedupeerden: 45 over de UHT, 27 over het OTB, 24 direct over de Belastingdienst, en 83 afkomstig van gedupeerden in het buitenland, de groep die het langst op herstel wacht.

Ook de disproportie keert terug. Van de gedupeerden in de toeslagenaffaire had 71 procent een migratieachtergrond. In RAM werden tussen 2012 en 2014 11.236 BSN’s op nationaliteit geselecteerd, en onder de 1.170 aangetroffen extracten bevonden zich 14 spreadsheets met selectie op nationaliteit en 35 met selectie op postcode. Dezelfde mechanismen, in een grotere populatie.

Dit is geen wedstrijd in leed; pijn laat zich niet tot een gemiddelde terugrekenen. Maar op de vraag valt tweeledig te antwoorden. Naar schaal en naar herstel is het midden- en kleinbedrijf slechter gesteld dan de toeslagenouders. Naar directe individuele impact was de toeslagenklap harder en sneller. Samen vormen de groepen één stelsel met één opvallende verhouding: 89 procent van het gebruik, en een herstelregeling die op nul procent van de MKB-gedupeerden van toepassing is. Wie de toeslagenaffaire het topje van de ijsberg noemde, had het over deze hoofdstroom.

VVG en FAM: profilering, herbouwd

Het meest actuele bewijs van de doorlopende lijn staat in een kop “Modellen” in het werk- en productieplan MKB 2025-2, het plan voor het tweede halfjaar van 2025. Volledige passage:

In samenwerking tussen de ITE teams en DF&A is- en wordt gebouwd aan modellen die kunnen ondersteunen in het ITE werkproces. Dit betreft een vermogensvergelijkingstool (VVG) en het Fiscaal AnalyseModel (FAM). Voor beide modellen kan de toepassing breder zijn dan ITE.

Voor de VVG is in 2024 een pilot gedraaid en in 2025 wordt onderzocht of en hoe de VVG verder kan worden gebracht naar productie en ten behoeve van welk proces de VVG kan ondersteunen (signaalmodel, selectie, heffing, controle).

Voor het FAM is in eerste instantie ingezet op het ontwikkelen van een dashboardfunctie. Om de bruikbaarheid van het dashboard te testen is in juli 2025 gestart met een pilot die 3 maanden duurt. Het FAM beoogt op een strategisch niveau ondersteuning te bieden bij inzicht in branches/doelgroepen en kan op die manier mede als onderbouwing dienen voor het maken van keuzen op strategisch niveau. In de pilot FAM draait een handhavingsadviseur van de afdeling klantbehandeling mee op het thema “handhaving arbeidsrelaties”.

Twee modellen, twee functies. De VVG is een vermogensvergelijkingstool: een instrument dat het verklaarde vermogen van een ondernemer afzet tegen zijn bestedingspatroon, de klassieke opening van elk boekenonderzoek naar onverklaard vermogen. De beleidsvraag die 2025 open stond, is tot welk proces de tool straks precies zal voeden: signaalmodel, selectie, heffing of controle. Dat zijn de vier treden van het selectieproces dat RAM ooit automatischeerde. Het FAM is strategischer: een dashboard dat branches en doelgroepen in kaart brengt en “keuzen op strategisch niveau” onderbouwt, met als eerste pilot-thema de handhaving van arbeidsrelaties, het domein van de schijnzelfstandigheid en de arbeidsmisstanden uit de LSN- en AMU-aanpakken. De intentie voor eind 2025 was een Minimum Viable Product; in het plan voor 2026 is de pilot gedraaid en staat productie gepland.

Van een wettelijke kant is er een spiegel beschikbaar. De Autoriteit Persoonsgegevens oordeelde in juli 2025 dat opvolgers van RAM met vergelijkbare risico’s onmiddellijk uitgefaseerd moesten worden. Voor VVG en FAM geldt die eis niet, want ze zijn nieuw en nog niet in productie. Maar de vraag die het KPMG-onderzoek aan RAM stelde, verdient hier een eerlijk antwoord: bestaat er een grondslag, is er een DPIA, zijn de selectiecriteria traceerbaar vastgelegd, en weet de ondernemer die geselecteerd wordt dat een model meedacht? Het werkplan 2026 belooft voor de signaalmodellen van DF&A een “signaaladministratie” die behandeladviezen registreert, zodat criteria “geautomatiseerd en traceerbaar vastgelegd” worden. Die zin is op zich een bekentenis van wat er voorheen ontbrak.

Voor de Dashboard ARN van het team Aanpak Risicovolle Netwerken lag in april 2025 een DPIA bij de functionaris gegevensbescherming, samen met een Privacy Risk Assessment, vóór het begin van de pilot. Dat is de goede volgorde. Of de VVG- en FAM-ontwikkeling dezelfde toets heeft ondergaan, staat in geen enkel openbaar document.

Wat dit betekent voor de ondernemer

Voor wie door ITE wordt benaderd verandert de rechtspositie niet op papier, maar wel de praktijk. Een ITE-onderzoek is een boekenonderzoek onder de Algemene wet inzake rijksbelastingen, met dezelfde rechten en dezelfde motiveringsplicht als elk ander. Toch verschilt de context wezenlijk. De aanleiding ligt vaker bij een signaal van buiten de fiscus, een tip, een RIEC-weegafspraak, een arbeidsinspectie, dan bij een afwijking in de aangifte. De onderzoekers zitten in één team met heffing, invordering en boetefunctie. En volgens de eigen werkplannen kan de uitkomst doorlopen naar het AAFD-protocol voor strafrechtelijke aanmelding.

Wie wil weten hoe een dossier tot stand kwam, heeft drie routes. Artikel 5.5, eerste lid, van de Woo geeft het recht op inzage in het eigen dossier, inclusief interne signalen. Artikel 15 en 22 van de AVG geven inzage in verwerkte persoonsgegevens en het recht op menselijke toets bij geautomatiseerde beslissingen; artikel 22 geldt niet zomaar voor elke risicoselectie, maar de criteria moeten wel openbaar of op te vragen zijn. En artikel 3:46 Awb vereist dat een navorderingsaanslag of boete de feitelijke en rechtsgrondelijke motivering draagt: welke signalen, welke selectie, welk onderzoek. Een motivering die zich beperkt tot “naar aanleiding van verkregen informatie” snijdt die houding niet, zeker niet waar de werkplannen laten zien hoeveel soorten signalen er bestaan.

De oudere affaires leggen nog een vierde route open. Voor selecties die ten onrechte hebben geleid tot extra lasten bestaat sinds 2023 de compensatieregeling voor selectie aan de poort. Voor RAM-geselecteerden is die regeling niet geschreven, en de staatssecretaris sloot in maart 2025 een onderzoek naar doorwerking bij derden uit. De vraag of ITE-dossiers teruggaan op oude RAM- of FSV-selecties, is daarmee niet beantwoord maar juist open komen te liggen.

Open vragen

Dit onderzoek is gebaseerd op openbare documenten. Wat erin staat, rechtvaardigt de conclusie dat EOS in ITE is opgegaan en dat de profilering- en ondermijningslijnen daar samenkomen. Wat er niet in staat, is minstens zo relevant.

Hoeveel boekenonderzoeken voerden de ITE-teams de afgelopen jaren uit, en tegen wie? De productieplannen noemen uren, geen aantallen. Welke selectiecriteria voeden de 12 meldingenloketten nu de FMI-applicatie op BSN en RSIN routeert? Bevatten de signalen in de RIEC-preweeg nog steeds nationaliteits- of postcode-kenmerken, zoals de veegactie en de Kamerbrief over RAM-extracten die aantroffen? Zijn voor VVG en FAM DPIA’s opgesteld en waar zijn ze te verkrijgen? En hoeveel ITE-dossiers teruggrijpen op selecties uit de RAM-periode, is bij gebrek aan doorzoek logging niet meer te reconstrueren, zo erkende KPMG al.

De Belastingdienst kan al deze vragen met een Woo-besluit openbaar maken. Tot die tijd geldt wat een deelnemer aan de interne sessie van juli 2022 over het intensieve toezicht noteerde, bedoeld als loftuiting en nu leesbaar als waarschuwing: de controleur die een zaak vindt, moet haar niet kwijtraken, maar “onderdeel gaan uitmaken van de onderzoeksgroep binnen ITE of betrokken raken bij het strafrechtelijke onderzoek”. Dat is de machine, beschreven door de mensen die haar bedienen.

Veelgestelde vragen

Wat is EOS bij de Belastingdienst?

EOS staat voor Externe Overheid Samenwerking, het team dat de tips-en-kliks postbus beheerde en volgens het Handhavingsplan Fraude preweegdocumenten aan de RIEC leverde.

Wat is ITE bij de Belastingdienst?

ITE staat voor Intensief Toezicht en Externe overheidssamenwerking: elf MKB-overstijgende teams met controle, heffing, invordering, informatieloket en een contactambtenaar AWR, samen 562.200 uur in 2026.

Wanneer ging EOS over in ITE?

EOS ging tussen 2021 en 2025 op in ITE: na het stilleggen van de tipsverwerking (2 juli 2020) bouwde de Belastingdienst het meldingenlandschap op dat sinds 2026 via de FMI-applicatie op BSN en RSIN naar twaalf loketten routeert.

Welke rol speelde de WGS bij ITE?

De Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden (in werking 1 maart 2025) gaf de RIEC-, LIEC- en iCOC-samenwerking waarbinnen ITE werkt pas wettelijke grondslag, jaren nadat de praktijk al draaide.

Hoeveel MKB-ondernemers zijn getroffen door profilering?

Conservatieve ramingen komen uit op 100.000 tot 300.000 getroffen ondernemers; het MKB voerde 89 procent van alle RAM-bevragingen uit en kreeg een eigen hoofddoel-autorisatie op de FSV.

Bronverwijzingen

1. Werk-/productieplan MKB 2025-2, Belastingdienst, open.overheid.nl — ITE-hoofdstuk, definitie EOS, sectie Modellen (VVG, FAM), RIEC-clusterplanning 67.500 uur
2. Werk-/productieplan MKB 2026, Belastingdienst, open.overheid.nl — ITE-urentabel 562.200 uur, 12 meldingenloketten, FMI-applicatie, WGS, DPIA-herijking, carrouselfraude, ARN, AMS/AMU, iCOV, SKC, IKZ, BPM, BOA-bevoegdheden
3. Beslissing Woo-verzoek tips en kliks (deelbesluit 2), Belastingdienst/MKB, 6 maart 2023, open.overheid.nl — team EOS, postbus tips en kliks, projectcode 1194, Handhavingsplan Fraude met RIEC-rol en preweegdocumenten
4. Stand van zaken rapportage Veegactie lijsten (Prio 1b), 18 februari 2022, rijksoverheid.nl
5. Prio 1b: Appendix eindstand overzicht lijsten, 18 februari 2022, rijksoverheid.nl — EOS-lijsten onder de 194 geïnventariseerde
6. Kamerbrief reactie op verzoeken over Fraudesignaleringsvoorziening en institutioneel racisme, 30 mei 2022, rijksoverheid.nl
7. Achtergronddocument sessie Intensief Toezicht, versie 8 juli 2022, Informatiepunt Kinderopvangtoeslag — onderzoeksgroep binnen ITE
8. Vacature Controlemedewerker Intensief Toezicht en Externe overheidssamenwerking, werken.belastingdienst.nl — teamstructuur, 11 locaties, RIEC/LIEC/LSN-samenwerking
9. Kamerbrief beleidsreactie uitkomsten extern onderzoek RAM, 6 maart 2025, rijksoverheid.nl — 14 spreadsheets nationaliteit, 35 postcode
10. AP-brief onderzoek RAM en vergelijkbare systemen, 9 juli 2025, kenmerk 2025-002145 — eis onmiddellijke uitfasering KTA en Informatiesjabloon
11. Wet compensatie wegens selectie aan de poort, 19 december 2023
12. Wet Gegevensverwerking door Samenwerkingsverbanden, in werking 1 maart 2025
13. RIEC en ondermijning: contactstructuur met teamleider ITE Belastingdienst, Gemeenteraad Hillegom
14. OpenBrief: RAM en MKB-profilering — het topje van de ijsberg
15. OpenBrief: RDM, het Regio Data Model van de Belastingdienst
16. OpenBrief: RAM is nooit verdwenen
17. OpenBrief: RIEC/LIEC en de Belastingdienst
18. OpenBrief: De algoritme-affaire der Nederlanden

Onderzoek gebaseerd uitsluitend op openbare bronnen. Correcties en aanvullingen zijn welkom via de contactpagina.

Met bijzondere dank aan Mourat voor het aanleveren van documenten. Je bent een topper.